بررسی نقش میلگردهای اودکا و ممان منفی در تیرچه‌های کرومیت و علت عدم نیاز به آن در تیرچه‌های فاقد بتن در جان (سیستم نیازیت)

مقدمه

یکی از مباحث کلیدی در طراحی و اجرای سقف‌های تیرچه‌ای فولادی، کنترل ممان منفی در ناحیه تکیه‌گاه‌ها و نحوه تأمین مقاومت کششی لازم در بال فوقانی تیرچه است.
در سیستم‌های متداول مانند تیرچه کرومیت، این موضوع معمولاً با استفاده از میلگردهای اودکا حل می‌شود؛ اما در سیستم تیرچه نیازیت (تیرچه فاقد بتن در جان) این الزام وجود ندارد.

در این مقاله، با رویکردی کاملاً تحلیلی و سازه‌ای، دلیل این تفاوت رفتاری بررسی می‌شود.

۱. ممان منفی و الزامات سازه‌ای در تیرچه‌ها

در سقف‌های تیرچه‌ای، تحت اثر بارهای ثقلی، علاوه بر ممان مثبت در دهانه، ممان منفی در مجاورت تکیه‌گاه‌ها ایجاد می‌شود.
در ناحیه ممان منفی:

• بال فوقانی تیرچه تحت کشش

• بال تحتانی تحت فشار

قرار می‌گیرد.

از آنجا که بتن مقاومت کششی ناچیزی دارد، سیستم سازه‌ای تیرچه باید به‌تنهایی یا به‌کمک آرماتور، این کشش را تحمل کند.

۲. رفتار تیرچه کرومیت و ضرورت میلگرد اودکا

۲.۱ مشخصات سازه‌ای تیرچه کرومیت

تیرچه کرومیت از اجزای زیر تشکیل می‌شود:

• بال فوقانی: نبشی فولادی

• بال تحتانی: تسمه یا میلگرد کششی

• جان: شبکه فولادی که پس از اجرا با بتن پر می‌شود

• میلگردهای اودکا در ناحیه تکیه‌گاه

نکته مهم این است که جان تیرچه کرومیت با بتن پر می‌شود و رفتار آن به‌شدت وابسته به همکاری بتن و فولاد است.

۲.۲ علت نیاز تیرچه کرومیت به میلگرد اودکا

الف) محدودیت مقطع بال فوقانی (نبشی)

نبشی به‌عنوان بال فوقانی:

• سطح مقطع مؤثر محدودی دارد

• محور خنثی مقطع به آن نزدیک است

• شعاع ژیراسیون پایینی نسبت به محور ضعیف دارد

در نتیجه، تحت کشش ناشی از ممان منفی، به‌تنهایی قادر به تأمین سختی و مقاومت کافی نیست.

ب) وابستگی عملکرد جان به بتن

در تیرچه کرومیت:

• بتن جان در مرحله بهره‌برداری فعال می‌شود

• اما در ناحیه ممان منفی، بتن بالایی دچار ترک می‌شود

• بنابراین بخش قابل‌اتکای مقطع برای کشش، صرفاً فولاد است

در این شرایط، نبشی بال فوقانی به‌تنهایی پاسخگو نیست و نیاز به آرماتور کمکی وجود دارد.

ج) نقش میلگرد اودکا

میلگرد اودکا:

• در ناحیه فوقانی تیرچه و نزدیک تکیه‌گاه قرار می‌گیرد

• وظیفه آن تحمل کشش ناشی از ممان منفی

• و کنترل ترک‌خوردگی بتن دال در ناحیه تکیه‌گاه

است.

بنابراین، وجود اودکا در تیرچه کرومیت یک الزام سازه‌ای است، نه انتخاب اجرایی.

۳. تیرچه نیازیت؛ چرا به میلگرد اودکا نیاز ندارد؟

۳.۱ تعریف صحیح سیستم نیازیت

تیرچه نیازیت:

• پیش‌ساخته محسوب نمی‌شود (برخلاف تعریف متداول تیرچه پیش‌ساخته در مقررات ایران)

• فاقد بتن در جان است

• رفتار آن کاملاً مبتنی بر عملکرد فولادی و هندسه مقطع است

۳.۲ تفاوت بنیادی بال فوقانی: سپری به‌جای نبشی

در تیرچه نیازیت، بال فوقانی از نوع سپری فولادی است.
این موضوع از نظر مکانیک سازه‌ای بسیار تعیین‌کننده است.

تأثیر شعاع ژیراسیون

مقطع سپری نسبت به نبشی:

• شعاع ژیراسیون بزرگ‌تری نسبت به محور خمشی بحرانی دارد

• توزیع تنش یکنواخت‌تری ایجاد می‌کند

• پایداری بیشتری در برابر کمانش موضعی بال فوقانی دارد

در نتیجه:

بال فوقانی سپری در تیرچه نیازیت، ظرفیت کششی مؤثر بالاتری در ناحیه ممان منفی نسبت به نبشی کرومیت دارد.

۳.۳ توزیع ممان و تنش در سیستم نیازیت

در تیرچه نیازیت:

• مسیر انتقال نیرو کاملاً فولادی است

• هیچ وابستگی سازه‌ای به بتن ترک‌خورده وجود ندارد

• تنش‌های کششی ناشی از ممان منفی:

  • در کل بال فوقانی پخش می‌شوند

  • تمرکز موضعی پیدا نمی‌کنند

این موضوع باعث می‌شود:

• نیازی به آرماتور کمکی (اودکا) وجود نداشته باشد

• کنترل ممان منفی به‌صورت ذاتی در طراحی مقطع انجام شود

۳.۴ مقایسه رفتار سازه‌ای

۴. جمع‌بندی مهندسی

• در تیرچه کرومیت، به دلیل:

  • محدودیت مقاومتی نبشی بال فوقانی

  • ترک‌پذیری بتن در ناحیه ممان منفی

  • شعاع ژیراسیون پایین مقطع بالایی
    استفاده از میلگرد اودکا یک ضرورت سازه‌ای است.

• در تیرچه نیازیت:

  • بال فوقانی سپری

  • شعاع ژیراسیون بالاتر

  • سیستم کاملاً فولادی و مستقل از بتن
    باعث می‌شود کنترل ممان منفی بدون نیاز به میلگرد اودکا انجام شود.

این تفاوت، نتیجه طراحی مهندسی مقطع است، نه حذف ساده یک جزء اجرایی.